MENU
logo
logo
Vietnamese English

Nếu có dịp ghé thăm cơ sở làm nghề đất nung của Bác Tám tại phường Bửu Long, TP.Biên Hòa, du khách không chỉ được tận mắt chứng kiến những bàn tay tháo vác, thoăn thoắt tạo ra những sản phẩm đất nung một cách điêu luyện mà còn bắt gặp ngọn lửa yêu nghề vẫn cháy mãi suốt gần 100 năm qua. Trước đây, khu vực Bửu Long từng nổi tiếng với “xóm nồi đất” vang tiếng cả khu vực, sản phẩm cung cấp cho các tỉnh lân cận như TP.Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu… và được nhiều người ưa chuộng. 

nghề làm đất nung

Gắn bó với nghề…

Cách Trung tâm Tp. Biên Hòa 5km từ đường Nguyễn Ái Quốc, rẽ về đường Huỳnh Văn Nghệ, phường Bửu Long, TP.Biên Hòa, du khách sẽ đến cơ sở làm đất nung Bác Tám nằm nép mình trong một con hẻm gần mặt tiền đường - nơi mà trước đây nổi tiếng với tên gọi “xóm Lò Nồi”. Nghề đất nung tại xóm Lò Nồi, thuộc phường Bửu Long, được hình thành từ những năm 1940-1945, do một số hộ gia đình quê huyện Đức Phổ (Quảng Ngãi) đến Đồng Nai lập nghiệp mang theo nghề truyền thống làm đất nung vào đây làm kế sinh nhai. Điều đặc biệt của nghề làm đất nung này chính là quá trình làm đồ đất nung hoàn toàn thủ công, nguyên liệu là đất sét vàng được lấy tại chỗ, bởi chỉ có nguyên liệu đất ở Biên Hòa mới cho ra những sản phẩm đất nung rắn chắc có màu đỏ tự nhiên mà không có loại đất của vùng nào thay thế được.

Để tạo ra một sản phẩm đất nung hoàn thiện phải trải qua rất nhiều công đoạn. Đầu tiên là công đoạn ngâm đất (đất được dùng chủ yếu là đất sét). Sau khi đất được ngâm một ngày một đêm cho mềm, đất sẽ được mang xay nhẵn để loại bỏ các đất đá, sỏi cứng, đất được xay đi xay lại nhiều lần để có độ mịn nhất định. Đây được xem là khâu quan trọng nhất trong công đoạn chuẩn bị, bởi nguyên liệu không đạt thì trong quá trình tạo hình sẽ khó cho ra những sản phẩm ưng ý và rất dễ bị nứt, không thể đạt được được độ láng mịn cho sản phẩm. Trước kia, công đoạn sàng lọc đất rất vất vả, để sàng lọc đất cho sạch, người dân phải phơi nắng và dùng búa đập cho tan các phần đất đá cứng, sau đó phải gạn lọc bằng tay, tất cả đều phải làm bằng thủ công không có sự hỗ trợ về máy móc và cần rất nhiều nhân công. Tuy nhiên ngày nay công đoạn này được cải tiến hơn nhiều, người ta dùng máy để xay đất, đất sẽ được xay nhuyễn hai đến ba lần trước khi tạo sản phẩm, giúp tiết kiệm được nhiều thời gian và nhân công.

nghề làm đất nung  

nghề làm đất nung
   
Để tạo ra một sản phẩm phải trải qua nhiều công đoạn và được thực hiện bằng thủ công

Tùy theo các loại sản phẩm mà có công đoạn tạo hình khác nhau, chẳng hạn như đối với bếp lò, thì phải dùng khuôn để tạo, đất sét sau khi đã ép mịn, sẽ cho vào khuôn để tạo hình, khi đã tháo khuôn người thợ thủ công chỉ cho một lớp đất đã đập dập (đất được đập bằng tay) vào bên trong để làm đáy lò và làm 3 đế bếp bên trên để sử dụng. Nhưng đối với các sản phẩm khác, thì công đoạn tạo dáng phải làm bằng tay như nồi, khung đổ bánh khọt, tộ kho cá, niêu đất... Ngoài ra, cơ sở làm nồi đất bác Tám còn làm các sản phẩm đồ chơi trẻ em như bếp lò, nồi, ấm…rất được trẻ em xung quanh khu vực này ưa thích, thông thường một sản phẩm mini như thế chỉ khoảng 5.000đ/món. 

Sau khi các sản phẩm đã được hoàn thiện, công đoạn thứ hai là mang đi phơi nắng. Nếu trời nắng gắt thì sản phẩm chỉ cần phơi 2 ngày, ngược lại thời tiết thất thường, có khi phải phơi ba đến bốn ngày. Đối với những ngày mưa bão, công việc thường bị gián đoạn, công đoạn này thường phụ thuộc vào thời tiết rất nhiều. 

 nghề làm đất nung
Công đoạn này đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm xác định nhiệt độ bên trong

Bước qua công đoạn thứ ba, sau khi các sản phẩm đã được phơi đủ nắng, sẽ được mang vào lò nung liên tục trong ba ngày để cho ra một sản phẩm hoàn chỉnh. Đến công đoạn này, thì đòi hỏi người thợ nung phải chịu khó và dày dạn kinh nghiệm, củi phải được chụm liên tục trong vòng một ngày một đêm và bắt buộc người thơ nung phải xác định được nhiệt độ bên trong bằng cách quan sát ngọn lửa để từ đó có thể điều tiết nhiệt độ một cách thích hợp trong lò nung. Ngày nay, nhiều cơ sở gốm đã dần dần thay thế bằng máy móc hỗ trợ việc nung gốm. Tuy nhiên, đối với cơ sở làm đất nung của Bác Tám, ông vẫn giữ thói quen sử dụng lò nung củi, bởi theo ông giải thích, nó như hơi thở của tôi, không thể thay thế được. Trong quá trình đào tạo thợ nung học nghề, nhiều mẻ lần lượt hư vì không thể đạt được độ lửa nhất định, nhưng bác Tám bảo: “lúc trước tui còn làm hư nhiều hơn tụi nhỏ nữa”.

Quan sát từng công đoạn, du khách sẽ cảm nhận được sự phối hợp nhịp nhàng, sự trách nhiệm và lòng yêu nghề của những người dân nơi đây. Chân lắm tay bùn, quanh người lắm lem nhưng trong ánh mắt họ vẫn sáng lên sự yêu nghề của ông cha để lại. Có thể nói các công đoạn tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh luôn có sự gắn kết chặt chẽ với nhau từ công đoạn xay đất, tạo hình, phơi nắng và nung, đồng thời đòi hỏi ở những người thợ sự yêu nghề và kinh nghiệm để cho ra những sản phẩm tốt, chất lượng.

 nghề làm đất nung
“Xóm nồi đất” nổi tiếng một thời ở Biên Hòa chỉ còn lại duy nhất gia đình Bác Tám nhưng việc bám trụ với nghề truyền thống của cơ sở này sẽ rất khó khăn.

Dấu ấn quá khứ giữa lòng phố thị…

Để có thể gắn bó với nghề, những người thợ nơi đây không chỉ vì kinh tế gia đình mà hơn hết đó chính là lòng yêu nghề, sự tâm huyết với nghề. Trước đây, xung quanh khu vực này có 14 hộ làm nồi đất, sản phẩm được phân bổ khắp các vùng miền, được xem là thời hưng thịnh của nghề làm nồi đất lúc bấy giờ. Tuy nhiên do nhiều lý do khác nhau, phần vì nghề này rất cực, quanh năm chân lắm tay bùn, phần vì đất càng ngày càng ít nên các cơ sở phải mua lại để làm nên không còn ai tiếp tục làm nữa, dần dần nghề làm đất nung bị mai một. 

 nghề làm đất nung 

Riêng chỉ có nhà bác Tám là hộ duy nhất ở đây vẫn còn duy trì nghề làm nồi đất cho đến này ngay. Sản phẩm tại lò bác Tám chủ yếu cung cấp ở Lái Thiêu và Bình Dương, ngoài ra còn cung cấp ở khu vực chợ Biên Hòa, chợ Thủ Đức. Các sản phẩm cũng rất đa dạng và phong phú, tùy theo thị hiếu và nhu cầu của khách hàng, nhưng các sản phẩm chủ yếu ở đây vẫn là bếp lò, nồi đất, tộ kho, khung làm bánh khọt…

Ngày nay, các nồi đất nung được đưa vào các nhà hàng sang trọng như để phục vụ khách thưởng thức các món ăn dân giã mang hương vị quê nhà như: cơm niêu, cá kho tộ… đều được dùng bằng các nồi đất nung. Như một điều an ủi cho Bác Tám, hy vọng với những hoài niệm trong ẩm thực xưa, một ngày không xa, nghề nồi đất sẽ được phục hồi để không chỉ còn là hoài niệm xưa về nghề làm nồi đất nung nữa mà là một trang mới cho nghề làm nồi đất trong hội nhập và phát triển với xã hội hiện đại.

Thanh Xuân